کیہ رابندرناتھ ٹیگور دی “جن گن من” اتے سری لنکا دے تریخی ادارےآں وچوں اک، جافنا ہندو کالج دے گیت وچکار کوئی سنگیت دا رشتہ ہے؟ ریاضی، مصنوعی ذہانت اتے کمپیوٹیشنل سنگیت شاستر دی ورتوں نال دو اصل ریکارڈنگز دا مقابلہ کرن والی کھوج۔
کھوج لیکھ: کیشون تھیاگراجہ
B.Sc. (Computer Science, Mathematics and Statistics)
M.Sc. (Information Technology)
E-Commerce Professional
Private AI Model Developer & AI Security Consultant
Helping SMEs and Enterprises Build Secure AI Solutions
Sydney, Australia
سو سال پرانا سنگیت دا معمہ
بھارت دا قومی ترانہ “جن گن من” اک وڈی سنگیت رچنا ہے جو دنیا بھر وچ کروڑاں بھارتیاں دی وطن نال محبت اتے قومی پچھان نوں درساؤندی ہے۔
نوبل انعام جتن والے شاعر رابندرناتھ ٹیگور ولوں رچیا ایہہ ترانہ بھارت دی تریخ اتے سبھیاچار وچ اک انوکھا تھاں رکھدا ہے۔
پر کیہ اس ترانے اتے بھارت دے نیڑے، سری لنکا دے اتری علاقے جافنا وچ انیویں صدی دے انت وچ قائم کیتے گئے اک مشہور سکھیا ادارے دے گیت وچکار سنگیت دی کوئی ملت جلت ہو سکدی ہے؟
اوہ ادارہ جافنا ہندو کالج (யாழ்ப்பாணம் இந்துக் கல்லூரி) ہے۔
جد اس کالج دے گیت “Vaazhiya Yaazhnagar Hindu Kalluri” دا بھارت دے قومی ترانے نال مقابلہ کیتا جاندا ہے تاں اک دلچسپ سوال اٹھدا ہے۔
کیہ ایہہ دونہاں گیت اک ہی سنگیت روایت توں آئے ہن؟ کیہ انہاں دیاں دھناں وچکار ریاضی نال ماپی جا سکدی کوئی ملت جلت موجود ہے؟ یا کیہ کسے اک گیت نوں دوجے دی سنگیت بنتر دے اثر نال بنایا گیا سی؟
ایہہ کھوج انہاں سوالاں دے جواب جذباتی رائے دی بنیاد تے نہیں سگوں وگیانی اتے تریخی ثبوتاں دی بنیاد تے دین دے مقصد نال کیتی گئی۔
1۔ بھارتی قومی ترانے دی تریخ
بھارت دا قومی ترانہ “جن گن من” رابندرناتھ ٹیگور نے بنگالی بولی وچ رچیا۔
ایہہ گیت پہلی واری 27 دسمبر 1911 نوں کلکتہ وچ ہوئی بھارتی قومی کانگرس دی بیٹھک وچ پیش کیتا گیا۔
بھارت دی آزادی توں بعد، 24 جنوری 1950 نوں، بھارتی آئین ساز اسمبلی نے “جن گن من” نوں باضابطہ طور تے بھارت دا قومی ترانہ منیا۔
اس ترانے دی سنگیت بنتر رویندر سنگیت دی روایت نال جڑی ہوئی ہے۔
ٹیگور نے بھارتی سنگیت روایتاں نوں اپنی انوکھی سرجناتمکتا نال ملا کے بہت ساریاں سنگیت رچناواں بنائیاں۔
اس لئی اوہناں دے سنگیت دی شروعات اتے ترقی دا مطالعہ بھارتی سنگیت دی تریخ دا اک اہم انگ ہے۔
2۔ جافنا ہندو کالج دی تریخ
جافنا ہندو کالج سری لنکا دے مشہور سکھیا ادارےآں وچوں اک ہے۔
انیویں صدی دے انت وچ قائم کیتے گئے اس ادارے نے پڑھی در پڑھی سائنسدان، گنت گیانی، ڈاکٹر، انجینئر، سکھیا شاستری اتے وکھ وکھ کھیتراں دے ماہر تیار کیتے ہن۔
کالج دے سرکاری تریخی ریکارڈ مطابق، اس دا گیت ودوان کے کارتھیگیسو نے لکھیا۔
اس دا سنگیت ودوان سی ارمگم نے بنایا۔
“Vaazhiya Yaazhnagar Hindu Kalluri” شبداں نال شروع ہون والا ایہہ گیت کالج دی سبھیاچارک پچھان بن گیا ہے۔
پر اس کھوج نے اک اہم تریخی خلا نوں پچھانیا ہے۔
گیت دی اصل دھن کس سال بنی سی، ایہہ دسن والا کوئی پکا دستاویز ہلے تک نہیں ملیا۔
اگرچہ کالج 1911 توں پہلاں قائم ہویا سی، اسی اس توں ایہہ نتیجہ نہیں کڈھ سکدے کہ اس دا موجودہ گیت وی اس سال توں پہلاں بنیا سی۔
دونہاں گیتاں دے تریخی رشتے دا جائزہ لیندے ویلے ایہہ اک اہم پہلو ہے جس نوں دھیان وچ رکھنا چاہیدا ہے۔
3۔ جد دونہاں گیتاں دا کمپیوٹر نال مقابلہ ہویا…
اس کھوج لئی دو اصل MPEG ریکارڈنگز ورتیاں گئیاں۔
پہلی ریکارڈنگ بھارت دا قومی ترانہ، “جن گن من” ہے۔
دوجی ریکارڈنگ جافنا ہندو کالج دا گیت ہے۔
انہاں دونہاں ریکارڈنگز دیاں سنگیت خصوصیتاں دا مقابلہ Python پروگرامنگ بولی، سنگیت تجزیہ لائبریری Librosa اتے Digital Signal Processing تکنیکاں نال کیتا گیا۔
کھوج وچ درج کیتیاں بنیادی پیمائشاں:
| کھوج خصوصیت | بھارتی قومی ترانہ | ہندو کالج دا گیت |
|---|---|---|
| ریکارڈنگ دی دورانیہ | 61.73 سیکنڈ | 304.79 سیکنڈ |
| اندازا لے (Tempo) | 107.7 BPM | 86.1 BPM |
| تجزیہ سیمپلنگ ریٹ | 11,025 Hz | 11,025 Hz |
| پچ (Pitch) تجزیہ | کیتا گیا | کیتا گیا |
اگرچہ دونہاں ریکارڈنگز دورانیہ اتے لے وچ وکھریاں ہن، مکھ مقصد ایہہ ویکھنا سی کہ اوہناں دیاں پچ بنتراں وچ کوئی ملتاں جلتاں ہن یا نہیں۔
4۔ کھوج دا حیران کرن والا ریاضی نتیجہ
دونہاں گیتاں دیاں پچ بنتراں دا مقابلہ کردے ویلے، کجھ خاص سنگیت حصےآں وچکار اک وڈی ریاضی ملت جلت لبھی گئی۔
Harmonic Chroma Analysis طریقے نال ملے نتیجےآں مطابق، دونہاں گیتاں دے چنے ہوئے 20 سیکنڈ دے سنگیت حصےآں وچکار اوسط Chroma ملت جلت دا ودھ توں ودھ انک 0.992 درج کیتا گیا۔
ٹائم سیریز تے ادارت Chroma مقابلے وچ، ودھ توں ودھ انک 0.594 سی۔
ایہہ انک 0 توں 1 دے پیمانے تے گنے جاندے ہن۔
0.992 انک دا مطلب ایہہ نہیں کہ دونہاں گیت 99.2 فیصد اکو ہی دھن سانجھی کردے ہن۔
ایہہ پیمائش صرف خاص سنگیت حصےآں وچ ورتے گئے پچ ورگاں دیاں اوسط بنتراں وچکار ملت جلت دسدی ہے۔
اسی طرحاں، 0.594 دی وقتی ملت جلت دا انک ایہہ ثابت نہیں کردا کہ دونہاں گیتاں دیاں دھناں اکو جہیاں ہن۔
دونہاں پیمائشاں وکھ وکھ سنگیت خصوصیتاں دا مولانکن کردیاں ہن۔
ایہہی اس کھوج دی سبھ توں اہم وگیانی وضاحت ہے۔
5۔ کدے سنگیت حصےآں وچ ملت جلت لبھی گئی؟
کمپیوٹیشنل مقابلے وچ، ہیٹھ دتے سنگیت حصےآں وچکار مضبوط ملت جلت درج کیتی گئی۔
| بھارتی قومی ترانہ | جافنا ہندو کالج دا گیت | ملت جلت دا انک |
|---|---|---|
| 0:00-0:20 | 0:39-0:59 | 0.594 |
| 0:00-0:20 | 3:57-4:17 | 0.590 |
| 0:05-0:25 | 0:43-1:03 | 0.575 |
| 0:00-0:20 | 0:05-0:25 | 0.574 |
ایہہ نتیجے پچ تے ادارت کمپیوٹیشنل مقابلے توں آئے ہن۔
خاص طور تے، بھارتی قومی ترانے دے شروعاتی سنگیت حصے اتے جافنا ہندو کالج دے گیت دے کجھ خاص حصےآں وچکار ملت جلت لبھی گئی۔
اس دے باوجود، صرف اسی بنیاد تے ایہہ دعویٰ نہیں کیتا جا سکدا کہ انہاں ویلا حصےآں وچ گائیاں جان والیاں مکھ دھناں پوری طرحاں اکو جہیاں ہن۔
6۔ دو سیمی ٹونز دی ٹرانسپوزیشن نال ملت جلت کیوں ودھی؟
سنگیت شاستر وچ ٹرانسپوزیشن ناں دا اک اہم تصور موجود ہے۔
کسے گیت دی بنیادی دھن نوں بدلے بنا اس دی کی (Key) بدلن نوں ٹرانسپوزیشن آکھدے ہن۔
اداہرن لئی، اک گیت منڈے دی آواز لئی موزوں کی وچ گایا جا سکدا ہے۔ اوہی دھن کڑی دی آواز لئی وکھری کی وچ بنائی جا سکدی ہے۔
بھاویں دو گیتاں دیاں ریکارڈنگز وکھریاں کیز وچ ہون، اوہناں دیاں بنیادی سنگیت بنتراں وچ ملتاں جلتاں ہو سکدیاں ہن۔
اس کھوج وچ، دو سیمی ٹونز دی ٹرانسپوزیشن دی اجازت دے کے ودھ ملت جلت حاصل کیتی گئی۔
ایہہ اک اجیہا نتیجہ ہے جو ڈونگھی سنگیت شاستری کھوج دا حقدار ہے۔
پر صرف ٹرانسپوزیشن توں بعد ملت جلت ودھن نال ایہہ نتیجہ نہیں کڈھیا جا سکدا کہ اک گیت نے دوجے دی دھن دی نقل کیتی۔
7۔ کیہ مصنوعی ذہانت سنگیت دی تریخ لبھ سکدی ہے؟
اجوکیاں مصنوعی ذہانت تکنالوجیاں نے سنگیت کھوج لئی نویاں سمبھاوناواں بنائیاں ہن۔
Music Information Retrieval، Machine Learning، Digital Signal Processing اتے Deep Learning ورگیاں تکنالوجیاں راہیں ہزاراں سنگیت رچناواں وچکار ملتاں جلتاں نوں ویکھیا جا سکدا ہے۔
خاص طور تے، کسے سنگیت رچنا دے سراں دے سلسلے، تال دیاں بنتراں، سنگیت وقفے اتے دھن دے جملے ریاضی نال تجزیہ کیتے جا سکدے ہن۔
Dynamic Time Warping ورگے طریقےآں نوں ورت کے، وکھری رفتار نال گائے گئے دو سنگیت سلسلےآں وچکار ملت جلت دا وی مولانکن کیتا جا سکدا ہے۔
پر اتھے اک اہم حد ہے۔
مصنوعی ذہانت دو سنگیت رچناواں وچکار ملتاں جلتاں لبھ سکدی ہے۔ پر تریخی ثبوتاں توں بنا، ایہہ ثابت نہیں کر سکدی کہ ایہہ ملت جلت سنگیت نقل دا نتیجہ ہے۔
ایہہ جانن لئی کہ کوئی سنگیت رچنا دوجے دے اثر توں بنی، اوہناں دا ویلا کرم، اصل نوٹیشن اتے تریخی دستاویز لوڑیندے ہن۔
8۔ تریخ وچ ہلے وی غیر حل شدہ سوال
اس کھوج دے اگلے پڑاء وچ، کجھ اہم سوالاں دے جواب دینے ہون گے۔
ودوان کے کارتھیگیسو نے کس سال جافنا ہندو کالج دا گیت لکھیا؟
ودوان سی ارمگم نے کس سال اس دا سنگیت بنایا؟
کیہ ایہہ گیت کالج دیاں شروعاتی سالنامیاں وچ ملدا ہے؟
کیہ اس دے پرانے نوٹیشن یا اصل ریکارڈنگز محفوظ کیتے گئے ہن؟
کیہ بھارتی قومی ترانے اتے جافنا ہندو کالج دے گیت وچکار تریخی سنگیت لین دین دے ثبوت موجود ہن؟
صرف انہاں سوالاں دے پکے جواب ملن توں بعد ہی دونہاں گیتاں دے تریخی رشتے دا ہور درست اندازہ لایا جا سکے گا۔
9۔ اس کھوج نے کیہ ثابت کیتا؟ کیہ ہلے ثابت نہیں ہویا؟
اس کھوج دے نتیجےآں نوں تن پدھراں تے سمجھنا چاہیدا ہے۔
پہلا: ریاضی نال لبھی ملت جلت
دونہاں ریکارڈنگز دے کجھ خاص حصےآں وچکار پچ تے ادارت ملتاں جلتاں درج کیتیاں گئیاں۔
دوجا: ہلے غیر پکی سنگیت دی رشتہ
ایہہ پوری طرحاں ثابت نہیں ہویا کہ دونہاں گیتاں دیاں مکھ دھناں اکو ہی سنگیت بنتر سانجھی کردیاں ہن۔
تیجا: غیر ثابت شدہ تریخی دعویٰ
فی الحال ایہہ آکھن لئی کافی تریخی ثبوت موجود نہیں کہ بھارتی قومی ترانے نے جافنا ہندو کالج دے گیت دی دھن دی نقل کیتی، یا جافنا ہندو کالج دے گیت نے بھارتی قومی ترانے دی دھن دی پیروی کیتی۔
اس توں علاوہ، اس کھوج نے دونہاں گیتاں دیاں مکھ دھناں نوں وکھرے طور تے الگ نہیں کیتا اتے نہ ہی پورا نوٹیشن مقابلہ کیتا۔ دوجیاں بے تعلق گیتاں نال مقابلہ کرن والے شماریاتی ٹیسٹ وی نہیں کیتے گئے۔
اس لئی، اتھے پیش کیتے گئے نتیجےآں نوں شروعاتی پڑاء تے موجود کمپیوٹیشنل سنگیت شاستر کھوج دے نتیجےآں وجوں لینا چاہیدا ہے۔
10۔ بھارتی سنگیت کھوجیاں اتے تریخ داناں لئی کھلھی سدہ
بھارت اتے سری لنکا وچ سنگیت شاستر، تریخ، ریاضی اتے کمپیوٹر سائنس دے کھیتراں وچ کم کرن والے کھوجی اس سوال دا ہور وڈے پدھر تے مطالعہ کر سکدے ہن۔
خاص طور تے، جے رابندرناتھ ٹیگور دی سنگیت روایت دے ماہر، جافنا ہندو کالج دے تریخی دستاویزاں نوں محفوظ رکھن والے اتے کمپیوٹیشنل سنگیت شاستر دے کھوجی رل کے کم کرن تاں ایہہ کھوج اگے ودھ سکدی ہے۔
دونہاں گیتاں دیاں مکھ دھناں نوں وکھرے طور تے الگ کرنا، اوہناں دے نوٹیشن بنانا اتے تریخی ثبوتاں نال مقابلہ کرنا اگلا اہم قدم ہے۔
اس کھوج دا مقصد کسے وی دیس دے قومی ترانے یا کسے وی سکھیا ادارے دی ساکھ تے سوال اٹھانا نہیں ہے۔
اس دے الٹ، اس دا مقصد دکھنی ایشیا دیاں امیر سنگیت روایتاں وچکار موجود ہوسکدے تریخی رشتیاں دا وگیانی جائزہ لینا ہے۔
11۔ انت نتیجہ: سنگیت دی ملت جلت لبھی گئی۔ پر تریخی سچائی ہلے قائم کرنی باقی ہے۔
بھارتی قومی ترانے اتے جافنا ہندو کالج دے گیت وچکار تقابلی کھوج نے کجھ دلچسپ ریاضی نتیجے کھلھے ہن۔
دونہاں ریکارڈنگز دے چنے ہوئے حصےآں وچ پچ بنتراں وچکار ماپی جا سکدی ملتاں جلتاں موجود ہن۔
پر ایہہ طے کرن لئی کہ ایہہ ملتاں جلتاں اک سانجھی سنگیت روایت دا نتیجہ ہن، اتفاقی ہن، یا تریخی سنگیت اثر دا نتیجہ ہن، ہور کھوج دی لوڑ ہے۔
موجودہ ثبوت اس دعوے نوں ثابت نہیں کردے کہ بھارتی قومی ترانے نے جافنا ہندو کالج دے گیت دی دھن دی نقل کیتی۔
اسی ویلے، ایہہ کھوج دونہاں گیتاں وچکار سنگیت ملت جلت دا باقاعدہ جائزہ لین لئی اک شروعاتی نقطہ دیندی ہے۔
اسی تریخ اپنی مرضی نال نہیں لکھ سکدے۔ پر سائنس، ریاضی اتے تکنالوجی دی مدد نال تریخ وچ لکے سچائیاں دی کھوج جاری رکھ سکدے ہاں۔
ایہہی اس کھوج دی نیہہ ہے۔
ریاضیاتی سوچو۔ عقل نال انجینئر کرو۔ حکمت عملی نال قیادت کرو۔ ذمہ داری نال بناؤ۔ عالمی پدھر تے پھیلاؤ۔ مصنوعی ذہانت راہیں اصلی کاروباری قدر پیدا کرو۔
#JanaGanaMana #YaalpaanamHinduCollege #NationalAnthem #Musicology #ITImpress
