रवींद्रनाथ टागोर यांचे ‘जनगणमन’ आणि श्रीलंकेतील एका ऐतिहासिक संस्था जाफना हिंदू कॉलेजचे गीत यांच्यात संगीतिक नाते आहे का? गणित, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि संगणकीय संगीतशास्त्र यांचा वापर करून दोन मूळ रेकॉर्डिंग्जची तुलना करणारा अभ्यास.
संशोधन लेख: केशवन थियागराजा
B.Sc. (Computer Science, Mathematics and Statistics)
M.Sc. (Information Technology)
E-Commerce Professional
Private AI Model Developer & AI Security Consultant
Helping SMEs and Enterprises Build Secure AI Solutions
Sydney, Australia
शंभर वर्षे जुने संगीतिक कोडे
भारताचे राष्ट्रगीत ‘जनगणमन’ ही एक भव्य संगीतरचना आहे, जी जगभरातील कोट्यवधी भारतीयांची देशभक्ती आणि राष्ट्रीय ओळख प्रतिबिंबित करते.
नोबेल पुरस्कार विजेते कवी रवींद्रनाथ टागोर यांनी रचलेले हे राष्ट्रगीत भारताच्या इतिहासात आणि संस्कृतीत अनन्यसाधारण स्थान मिळवते.
पण या राष्ट्रगीतात आणि भारताच्या अगदी जवळ, श्रीलंकेच्या उत्तर भागातील जाफना येथे एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस स्थापन झालेल्या एका नामांकित शैक्षणिक संस्थेच्या गीतात संगीतिक साधर्म्य असू शकते का?
ती संस्था म्हणजे जाफना हिंदू कॉलेज (யாழ்ப்பாணம் இந்துக் கல்லூரி).
या कॉलेजचे गीत ‘वाऴिया याऴ्नगर हिंदू कल्लुरी’ याची भारताच्या राष्ट्रगीताशी तुलना केली तेव्हा एक मनोरंजक प्रश्न उपस्थित होतो.
ही दोन्ही गीते एकाच संगीत परंपरेतून आलीत का? त्यांच्या सुरांमध्ये गणितीयदृष्ट्या मोजता येईल असे साधर्म्य आहे का? किंवा एका गीताची रचना दुसऱ्या गीताच्या संगीतिक रचनेने प्रभावित होऊन झाली का?
हा अभ्यास या प्रश्नांची उत्तरे भावनिक मतांच्या आधारावर नव्हे, तर वैज्ञानिक आणि ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारावर देण्याच्या उद्देशाने करण्यात आला.
१. भारतीय राष्ट्रगीताचा इतिहास
भारताचे राष्ट्रगीत ‘जनगणमन’ रवींद्रनाथ टागोर यांनी बंगाली भाषेत रचले.
हे गीत पहिल्यांदा २७ डिसेंबर १९११ रोजी कलकत्ता येथे झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनात गायले गेले.
भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, २४ जानेवारी १९५० रोजी, भारतीय घटना सभेने ‘जनगणमन’ हे भारताचे राष्ट्रगीत म्हणून अधिकृतपणे स्वीकारले.
या राष्ट्रगीताची संगीतिक रचना रवींद्र संगीत परंपरेशी संबंधित आहे.
टागोर यांनी भारतीय संगीत परंपरा आणि त्यांची अनोखी सर्जनशीलता यांचे मिश्रण करून अनेक संगीतरचना निर्माण केल्या.
म्हणूनच त्यांच्या संगीताचा उगम आणि विकास याचा अभ्यास करणे हा भारतीय संगीताच्या इतिहासाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
२. जाफना हिंदू कॉलेजचा इतिहास
जाफना हिंदू कॉलेज ही श्रीलंकेतील एक नामांकित शैक्षणिक संस्था आहे.
एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस स्थापन झालेल्या या संस्थेने पिढ्यान्पिढ्या शास्त्रज्ञ, गणितज्ञ, डॉक्टर, अभियंते, शिक्षणतज्ज्ञ आणि विविध क्षेत्रांतील तज्ज्ञ घडवले आहेत.
कॉलेजच्या अधिकृत ऐतिहासिक नोंदींनुसार, त्याचे गीत विद्वान के. कार्तिगेसू यांनी लिहिले.
त्याला संगीतबद्ध विद्वान सी. अरुमुगम यांनी केले.
‘वाऴिया याऴ्नगर हिंदू कल्लुरी’ या ओळींनी सुरू होणारे हे गीत कॉलेजची सांस्कृतिक ओळख बनले आहे.
मात्र, या अभ्यासात एक महत्त्वाची ऐतिहासिक पोकळी शोधली गेली.
गीताची मूळ धून कोणत्या वर्षी रचली गेली हे निश्चित करणारा कोणताही निर्णायक दस्तऐवज आजपर्यंत सापडलेला नाही.
कॉलेज १९११ पूर्वी स्थापन झाले असले तरी, त्याचे सध्याचे गीतही त्या वर्षाआधी रचले गेले असा निष्कर्ष आपण काढू शकत नाही.
दोन्ही गीतांच्या ऐतिहासिक संबंधाचा विचार करताना हा विचारात घ्यावा लागणारा एक महत्त्वाचा घटक आहे.
३. जेव्हा दोन्ही गीतांची संगणकाने तुलना केली…
या अभ्यासासाठी दोन मूळ MPEG रेकॉर्डिंग्ज वापरले गेले.
पहिले रेकॉर्डिंग म्हणजे भारताचे राष्ट्रगीत, ‘जनगणमन’.
दुसरे रेकॉर्डिंग म्हणजे जाफना हिंदू कॉलेजचे गीत.
या दोन्ही रेकॉर्डिंग्जची संगीतिक वैशिष्ट्ये Python प्रोग्रामिंग भाषा, संगीत विश्लेषण लायब्ररी Librosa आणि Digital Signal Processing तंत्रे यांचा वापर करून तुलना करण्यात आली.
अभ्यासात नोंदवलेले मूलभूत मोजमाप:
| अभ्यासाचे वैशिष्ट्य | भारतीय राष्ट्रगीत | हिंदू कॉलेजचे गीत |
|---|---|---|
| रेकॉर्डिंगचा कालावधी | ६१.७३ सेकंद | ३०४.७९ सेकंद |
| अंदाजे लय (Tempo) | १०७.७ BPM | ८६.१ BPM |
| विश्लेषणाचा सॅम्पलिंग रेट | ११,०२५ Hz | ११,०२५ Hz |
| पिच (Pitch) विश्लेषण | केले | केले |
दोन्ही रेकॉर्डिंग्ज कालावधी आणि लयीत भिन्न असली तरी, मुख्य उद्दिष्ट त्यांच्या पिच रचनांमध्ये साधर्म्य आहे का याची तपासणी करणे हे होते.
४. अभ्यासाचा आश्चर्यकारक गणितीय निकाल
दोन्ही गीतांच्या पिच रचनांची तुलना करताना, विशिष्ट संगीत खंडांमध्ये लक्षणीय गणितीय साधर्म्य आढळले.
Harmonic Chroma Analysis पद्धतीने मिळालेल्या निकालांनुसार, दोन्ही गीतांच्या निवडलेल्या २० सेकंदांच्या संगीत खंडांमधील सरासरी Chroma साधर्म्याचे कमाल मूल्य ०.९९२ इतके नोंदवले गेले.
टाइम-सिरीज आधारित Chroma तुलनेत, कमाल मूल्य ०.५९४ होते.
ही मूल्ये ० ते १ प्रमाणात मोजली जातात.
०.९९२ या मूल्याचा अर्थ असा नाही की दोन्ही गीते ९९.२ टक्के एकच धून शेअर करतात.
हे मोजमाप केवळ विशिष्ट संगीत खंडांमध्ये वापरलेल्या पिच वर्गांच्या सरासरी रचनांमधील साधर्म्य दर्शवते.
त्याचप्रमाणे, ०.५९४ या कालिक साधर्म्याचे मूल्य हे सिद्ध करत नाही की दोन्ही गीतांच्या धुनी एकसारख्याच आहेत.
दोन्ही मोजमापे वेगवेगळी संगीतिक वैशिष्ट्ये मोजतात.
हेच या अभ्यासाचे सर्वात महत्त्वाचे वैज्ञानिक स्पष्टीकरण आहे.
५. कोणत्या संगीत खंडांमध्ये साधर्म्य आढळले?
संगणकीय तुलनेत, खालील संगीत खंडांमध्ये जबरदस्त साधर्म्य नोंदवले गेले.
| भारतीय राष्ट्रगीत | जाफना हिंदू कॉलेजचे गीत | साधर्म्य मूल्य |
|---|---|---|
| 0:00-0:20 | 0:39-0:59 | ०.५९४ |
| 0:00-0:20 | 3:57-4:17 | ०.५९० |
| 0:05-0:25 | 0:43-1:03 | ०.५७५ |
| 0:00-0:20 | 0:05-0:25 | ०.५७४ |
हे निकाल पिच-आधारित संगणकीय तुलनेतून आले आहेत.
विशेषतः, भारतीय राष्ट्रगीताच्या सुरुवातीच्या संगीत खंडात आणि जाफना हिंदू कॉलेजच्या गीताच्या विशिष्ट खंडांमध्ये साधर्म्य आढळले.
तरीही, केवळ यावर आधारित या कालखंडांमध्ये गायलेल्या मुख्य धुनी पूर्णपणे एकसारख्याच आहेत असा दावा करता येत नाही.
६. दोन सेमिटोन्सच्या ट्रान्सपोझिशनमुळे साधर्म्य का वाढले?
संगीतशास्त्रात ट्रान्सपोझिशन नावाची एक महत्त्वाची संकल्पना आहे.
एखाद्या गाण्याची मूळ धून न बदलता त्याचे की (Key) बदलण्यास ट्रान्सपोझिशन म्हणतात.
उदाहरणार्थ, एखादे गाणे पुरुषाच्या आवाजाला साजेशीर कीमध्ये गाऊ शकतात. तेच सूर स्त्रियांच्या आवाजासाठी वेगळ्या कीमध्ये रचले जाऊ शकतात.
दोन गाण्यांची रेकॉर्डिंग्ज वेगवेगळ्या कीमध्ये असली तरी, त्यांच्या मूलभूत संगीतिक रचनांमध्ये साधर्म्य असू शकते.
या अभ्यासात, दोन सेमिटोन्सच्या ट्रान्सपोझिशनला परवानगी देऊन अधिक साधर्म्य मिळाले.
हा सखोल संगीतशास्त्रीय अभ्यास करण्यासारखा निकाल आहे.
पण ट्रान्सपोझिशननंतर साधर्म्य वाढले हे केवळ एका तथ्यावरून एका गाण्याने दुसऱ्या गाण्याची धून नक्कल केली असा निष्कर्ष काढता येत नाही.
७. कृत्रिम बुद्धिमत्ता संगीताचा इतिहास शोधू शकते का?
सध्याची कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञानामुळे संगीत संशोधनाला नव्या शक्यता निर्माण झाल्या आहेत.
Music Information Retrieval, Machine Learning, Digital Signal Processing आणि Deep Learning यांसारख्या तंत्रांद्वारे हजारो संगीतरचनांमधील साधर्म्य तपासणे शक्य आहे.
विशेषतः, एखाद्या संगीतरचनेचे स्वरक्रम, तालरचना, संगीतिक अंतर आणि धुनीचे वाक्यांश यांचे गणितीय विश्लेषण करता येते.
Dynamic Time Warping सारख्या पद्धती वापरून, वेगवेगळ्या गतीने गायलेल्या दोन संगीत क्रमांमधील साधर्म्यही मोजता येते.
पण येथे एक महत्त्वाची मर्यादा आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता दोन संगीतरचनांमधील साधर्म्य शोधू शकते. पण ऐतिहासिक पुराव्यांशिवाय, ते साधर्म्य संगीतिक नकलीचा परिणाम आहे हे ती सिद्ध करू शकत नाही.
एखादी संगीतरचना दुसऱ्याच्या प्रभावाने निर्माण झाली का हे जाणून घेण्यासाठी, त्यांचा कालक्रम, मूळ स्वरलिपी आणि ऐतिहासिक दस्तऐवज आवश्यक आहेत.
८. इतिहासात अजूनही उत्तर न मिळालेले प्रश्न
या अभ्यासाच्या पुढील टप्प्यात, काही महत्त्वाच्या प्रश्नांची उत्तरे द्यावी लागतील.
विद्वान के. कार्तिगेसू यांनी जाफना हिंदू कॉलेजचे गीत कोणत्या वर्षी लिहिले?
विद्वान सी. अरुमुगम यांनी त्याला संगीत कोणत्या वर्षी दिले?
हे गीत कॉलेजच्या सुरुवातीच्या वार्षिकांमध्ये आढळते का?
त्याची जुनी स्वरलिपी किंवा मूळ रेकॉर्डिंग्ज जतन केली गेली आहेत का?
भारतीय राष्ट्रगीत आणि जाफना हिंदू कॉलेजचे गीत यांच्यात ऐतिहासिक संगीत देवाणघेवाण झाल्याचे पुरावे आहेत का?
या प्रश्नांची निर्णायक उत्तरे मिळाल्यानंतरच दोन्ही गीतांच्या ऐतिहासिक नात्याचे अधिक अचूक मूल्यमापन करता येईल.
९. या अभ्यासाने काय सिद्ध केले? अजून काय सिद्ध झालेले नाही?
या अभ्यासाचे निकाल तीन स्तरांवर समजून घ्यावेत.
प्रथम: गणितीयदृष्ट्या शोधलेले साधर्म्य
दोन्ही रेकॉर्डिंग्जच्या विशिष्ट खंडांमध्ये पिच-आधारित साधर्म्य नोंदवले गेले.
दुसरे: अद्याप अनिर्धारित संगीतिक नाते
दोन्ही गीतांच्या मुख्य धुनी एकच संगीतिक रचना शेअर करतात हे पूर्णपणे सिद्ध झालेले नाही.
तिसरे: असिद्ध ऐतिहासिक दावा
भारतीय राष्ट्रगीताने जाफना हिंदू कॉलेजच्या गीताची धून नक्कल केली, किंवा जाफना हिंदू कॉलेजच्या गीताने भारतीय राष्ट्रगीताच्या धुनीचे अनुसरण केले, असे म्हणण्यासाठी सध्या पुरेसा ऐतिहासिक पुरावा नाही.
शिवाय, या अभ्यासाने दोन्ही गीतांच्या मुख्य धुनी स्वतंत्रपणे वेगळ्या केल्या नाहीत आणि संपूर्ण स्वरलिपीची तुलनाही केली नाही. इतर असंबंधित गाण्यांशी तुलना करणारी सांख्यिकीय चाचणीही करण्यात आली नाही.
म्हणूनच, येथे सादर केलेले निकाल प्राथमिक टप्प्यात असलेल्या संगणकीय संगीतशास्त्र अभ्यासाचे निष्कर्ष म्हणून गृहीत धरावेत.
१०. भारतीय संगीत संशोधक आणि इतिहासकारांसाठी खुले आवाहन
भारत आणि श्रीलंकेत संगीतशास्त्र, इतिहास, गणित आणि संगणक विज्ञान या क्षेत्रांमध्ये कार्यरत असलेले संशोधक हा प्रश्न अधिक विस्तृतपणे अभ्यासू शकतात.
विशेषतः, रवींद्रनाथ टागोर यांच्या संगीत परंपरेचे तज्ज्ञ, जाफना हिंदू कॉलेजचे ऐतिहासिक दस्तऐवज जतन करणारे आणि संगणकीय संगीतशास्त्राचे संशोधक एकत्र काम केल्यास, हा अभ्यास पुढे जाऊ शकतो.
दोन्ही गीतांच्या मुख्य धुनी स्वतंत्रपणे वेगळ्या करणे, त्यांची स्वरलिपी तयार करणे आणि ऐतिहासिक पुराव्यांशी त्यांची तुलना करणे ही पुढील महत्त्वाची पायरी आहे.
या अभ्यासाचा उद्देश कोणत्याही देशाचे राष्ट्रगीत किंवा कोणत्याही शैक्षणिक संस्थेची प्रतिष्ठा यावर प्रश्न उपस्थित करणे नव्हे.
उलट, दक्षिण आशियाच्या समृद्ध संगीत परंपरांमध्ये अस्तित्वात असलेल्या ऐतिहासिक नात्यांचे वैज्ञानिक परीक्षण करणे हा त्याचा उद्देश आहे.
११. अंतिम निष्कर्ष: संगीतिक साधर्म्य आढळले. पण ऐतिहासिक सत्य अजून सिद्ध करायचे आहे.
भारतीय राष्ट्रगीत आणि जाफना हिंदू कॉलेजचे गीत यांच्यातील तुलनात्मक अभ्यासात काही मनोरंजक गणितीय निकाल उघड झाले.
दोन्ही रेकॉर्डिंग्जच्या निवडलेल्या खंडांमध्ये पिच रचनांमधील मोजता येणारे साधर्म्य अस्तित्वात आहे.
पण हे साधर्म्य एका सामायिक संगीत परंपरेतून आले आहे, योगायोग आहे, की ऐतिहासिक संगीत प्रभावाचा परिणाम आहे, हे ठरवण्यासाठी अधिक संशोधन आवश्यक आहे.
भारतीय राष्ट्रगीताने जाफना हिंदू कॉलेजच्या गीताची धून नक्कल केली हा दावा सध्याचे पुरावे सिद्ध करत नाहीत.
त्याच वेळी, हा अभ्यास दोन्ही गीतांमधील संगीतिक साधर्म्याचे पद्धतशीर परीक्षण करण्यासाठी एक प्रारंभबिंदू पुरवतो.
आपण इतिहास आपल्या इच्छेनुसार लिहू शकत नाही. पण विज्ञान, गणित आणि तंत्रज्ञानाच्या मदतीने इतिहासात लपलेले सत्य शोधणे आपण चालू ठेवू शकतो.
हेच या अभ्यासाचे भूमिका आहे.
गणितीय विचार करा. बुद्धिमानपणे अभियांत्रिकी करा. धोरणात्मक नेतृत्व करा. जबाबदारीने बांधा. जागतिक पातळीवर विस्तार करा. कृत्रिम बुद्धिमत्तेद्वारे खरे व्यावसायिक मूल्य निर्माण करा.
#JanaGanaMana #YaalpaanamHinduCollege #NationalAnthem #Musicology #ITImpress
